პოსტმოდერნიზმის და ნეომოდერნიზმის დაპირისპირება საერთაშორისო ურთიერთობებში

პოსტმოდერნიზმის კონცეფცია საერთაშორისო ურთიერთობებში გასული საუკუნის 70-80-იანი წლების ფრანგული ფილოსოფიიდან გადმოვიდა. მის ძირითად პრინციპებად იქცა სამართლებრივი რელატივიზმი, ეკონომიკური დეტერმინიზმი, ეკლექტიზმი და ანარქო-დემოკრატიზმი. ცივი ომის შემდგომ ათწლეულებში იგი განსაზღვრავდა არა მხოლოდ გლობალური პოლიტიკური ისტებლიშმენტის ხედვებს სამყაროზე, არამედ დიდი სახელმწიფოების, საერთაშორისო ორგანიზაციების და მსოფლიო პოლიტიკის სხვა მოთამაშეების კონკრეტულ საგარეო პოლიტიკურ პრიორიტეტებს და ქმედებებს. თუმცა ბილ კლინტონი, ტონი ბლერი, ნიკოლა სარკოზი ან ჟოზე ბაროზუ არასდროს არ ახდენდნენ საკუთარი თავის „პოსტმოდერნისტებად“ პოზიციონირებას, ამ მიმართულების პარადიგმა მათ ქმედებებში ნათლად ჩანს. თუ პოსტმოდერნიზმის ფილოსოფიურ-სოციოლოგიური კონსტრუქცია გამოხატავდა დასავლური საზოგადოების დაღლილობას მოდერნიზმის ეპოქის რაციონალიზმისგან, მსოფლიო პოლიტიკაში იგი გამოხატავს საერთაშორისო საზოგადოების დაღლილობას მკაცრი იერარქიულობისა და ცივი ომის ეპოქის დუალიზმისგან.

თუმცა პოსტმოდერნიზმის ხანა მსოფლიო პოლიტიკაში ისტორიული თვალსაზრისით ხანმოკლე აღმოჩნდა. ქმედების იმიტაციით, პოლიტიკის რიტორიკით, სტრატეგიის ტაქტიკით, პრინციპების ოპორტუნიზმით და საღი აზრის „პოლიტიკური კორექტულობით“ შეცვლა ისტორიის განმავლობაში ვერავინ მოახერხა. ეს ვერ შეძლეს პოსტმოდერნისტმა პოლიტიკოსებმაც. პოსტმოდერნიზმის გარდაუვალი დასასრული საერთაშორისო ურთიერთობებში დააჩქარა იმ მოვლენამ, რომ პოსტმოდერნისტმა პოლიტიკოსებმა ფილოსოფოსებისგან განსხვავებით უარი განაცხადეს რეფლექსიაზე, საკუთარი გამოცდილების კრიტიკულ გააზრებაზე და ეჭვქვეშ დაყენებაზე. შესაბამისად მათ მოისპეს შესაძლებლობა ოპერატიულად შეეტანათ აუცილებელი კორექტივები და ნოვაციები პოლიტიკურ პრაქტიკაში.

დღეს ვხედავთ პოსტმოდერნიზმის დღის წესრიგის ამოწურვას არა მხოლოდ მარგინალების, არამედ საშუალო კლასის მნიშვნელოვანი სეგმენტის და გლობალური ინტელექტუალური ელიტის წარმომადგენლების თვალში. საგარეო პოლიტიკური პოსტმოდერნიზმი დღეს ჩამოყალიბდა ტრივიალურ სწრაფვად სტატუს-კვოს შენარჩუნებისკენ. იგი ვერ სთავაზობს მსოფლიოს სიახლეს და ამიტომაც განწირულია. დღეს სახეზე გვაქვს საერთაშორისო ურთიერთობებში ნაციონალიზმის, ტრანსაქციონალიზმის, ჰოლიზმის და ისტორიზმის დაბრუნება.

ახალი მიმართულება დიდწილად აპელირებს სიმარტივის, მთლიანობის, მინიმალიზმის, გარკვეულწილად ანტიინტელექტუალიზმის კონცეპტებით. მისი მიმდევარი ლიდერები ამა თუ იმ ფორმით უპირისპირდებიან პოსტმოდერნიზმის პარადიგმას, ახდენენ დისტანცირებას მისი საბაზისო პრინციპებისგან და საპირისპიროდ გვთავაზობენ საკუთარი ქვეყნისთვის, რეგიონისთვის თუ მსოფლიო საზოგადოებისთვის ნეომოდერნისტულ დღის წესრიგს.

ყურადღებას იმსახურებს კიდევ ერთი, ნაკლებად თვალშისაცემი განსხვავება. პოსტმოდერნიზმის ეპოქაში მთავარი განმასხვავებელი ხაზი მსოფლიო პოლიტიკაში გადიოდა დემოკრატიასა და ავტორიტარიზმს შორის. შესაბამისად, დემოკრატიის დადგომა და ავტორიტარიზმის განდევნა ცივილიზაციის ნაპირებზე მსოფლიო განვითარების ძირითად შინაარსად იქცა. ნეომოდერნისტების უმრავლესობისთვის დემოკრატიის და ავტორიტარიზმის ურთიერთობის საკითხი მეორე პლანზეა გადაწეული. იგი ადგილს უთმობს საერთაშორისო ურთიერთობებში წესრიგსა და ქაოსს შორის დაპირისპირებას. რადგანაც XXI საუკუნის მეორე ნახევარში მსოფლიოში დადგა ქრონიკული არასტაბილურობის, რეგიონული და გლობალური რყევების პერიოდი, დემოკრატიის ლობირება ნეომოდერნისტების თვალსაზრისით დაუშვებელი ფუფუნებაა. მათი აზრით, საქმე ეხება არა განვითარებას და წინსვლას, არამედ უსაფრთხოებას და გადარჩენას.

მიუხედავად ამისა, ნაადრევია ნეომოდერნიზმის საბოლოო და სრულფასოვანი გამარჯვების აღიარება პოსტმოდერნიზმზე. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ნეომოდერნისტული მიდგომის გაძლიერების საპირისპიროდ თანამედროვე საზოგადოებაში გროვდება სირთულის, არასწორხაზოვნების, ამბივალენტურობის და ფრაგმენტულობის ელემენტები. სოციალურ-კულტურულმა პროცესებმა, რომელიც ფრანგულმა პოსტსტრუქტურალიზმმა ორმოცი წლის წინ დააფიქსირა, დღეს ახალ მასშტაბებს და დინამიკას კვლავ იძენს. ამიტომაც ახალ ეპოქაში დაპირისპირება სოციალურ ბაზისსა და პოლიტიკურ ზედნაშენს შორის გარანტირებულია.

სავარაუდოდ მსოფლიო პოლიტიკური და აკადემიური საზოგადოება ისევე გამოტოვებს ახალი მოდერნიზმის დაცემის დადგომას, როგორც მისი აღზევება გამოტოვა. ცხადი კი ერთი რამ არის – მომავალში პოლიტიკურ თამაშში გამარჯვების მაღალი შანსი ექნებათ იმათ, ვინც კვლავ გააგრძელებს სოკრატეს მუდამ აქტუალური რჩევის გათვალისწინებას: “ცვლილებების საიდუმლო მდგომარეობს არა წარსულთან ბრძოლაში, არამედ ახლის შექმნაში”.

„პოეტის საუკეთესო ბედისწერაა – იყოს დავიწყებული“.

2016 წლის 18 მაისს შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმში გაიმართა გამოფენა „ავანგარდი/Avant-garde 1900-1937”. გამოფენა მიეძღვნა უსამართლოდ დავიწყებულ შეუდარებელ არტისტს, პოეტს, ხელოვნების თეორეტიკოს ილია ზდანევიჩს, რომელსაც დასავლეთში უფრო ილიაზდის სახელით იცნობენ. ითვლება, რომ მის გარეშე „არ შედგებოდა რუსული ავანგარდი და გაღარიბდებოდა ევროპული“. ბლოგი ფრანგული ენის პოლონელი მასწავლებლის და ჩაიკოვსკის მოწაფე ქართველი პიანისტის შვილის შესახებ ნაკლებად ცნობილ ფაქტებს მოგითხრობთ.

რუსული ფუტურიზმის დასაბამთან

XX საუკუნის დასაწყისის რუსული ხელოვნების მკვლევრების უმრავლესობა თვლის, რომ სწორედ ზდანევიჩის წყალობით გახდა რუსეთში ცნობილი და პოპულარული ფუტურიზმი. სწორედ ილიაზდმა გაუწია რეკლამა იტალიელი ფუტურისტის მარინეტის მანიფესტს მოსკოვსა და პეტერბურგში. 1912 წელს პუბლიკა შოკში ჩააგდო ახალგაზრდა ადამიანმა, რომელიც ფეხსაცმელს იქნევდა და ამტკიცებდა, რომ იგი ვენერა მილოსელზე მშვენიერია. რადგან ფეხსაცმელი, „გვაშორებს ბინძურ მიწას და ამით გამოხატავს ფუტურისტის ზიზღს მიწისადმი და მის სიყვარულს ზეცისადმი“. ერთხელ სტუდენტ-ფუტურისტის ვნებიანი პერფორმანსი ფუტურიზმის მხარდასაჭერად გრანდიოზული შეტაკებით დასრულდა, რომლის შესახებაც ყველა მოსკოვური გაზეთი წერდა.

ახალგაზრდა ტემპერამენტული ფუტურისტი მალე გაუცხოვდა მარინეტის ფუტურისტულ იდეების მიმართ და შექმნა თავისი მხატვრული მიმართულება. ილიაზდის ჩანაფიქრით, მას უნდა შეეცვალა ფუტურიზმი და საბოლოოდ გაეერთიანებინა ყველა მხატვრული მიმართულება – როგორც პოეზიაში, ასევე მხატვრობაში. იგი ამტკიცებდა, რომ არსებობის უფლება აქვს ყველა სტილს.

ფიროსმანის აღმომჩენი

სწორედ ილიამ, უფროს ძმა კირილე ზდანევიჩთან და მხატვარ მიხაილ ლე-დანტიუსთან ერთად საქართველოში მოგზაურობისას აღმოაჩინა ნიკო ფიროსმანის ნახატები. მათ მოაწყვეს მისი პირველი გამოფენა და გამოაქვეყნეს პრესაში სტატიები მხატვრის შესახებ. ილიაზდმა მაშინ შემოიარა მთელი საქართველო და შეაგროვა ფიროსმანის ნახატების ყველაზე დიდი კოლექცია. მოგვიანებით უფროსმა ზდანევიჩმა მიყიდა კოლექცია სახელმწიფოს და გადაარჩინა ცნობილი ქართველი მხატვრის მემკვიდრეობა. თავის დღიურში კირილე ზდანევიჩი წერდა: „ილია ეუბნება ნიკოს – თქვენს სურათებში ქართული ხელოვნების ძვირფასი გრძნობაა ჩაქსოვილი. თქვენ აღმოაჩინეთ გზა და მიგვითითეთ საით უნდა წავიდნენ ქართველი მხატვრები“.

ბოდი-არტი

ილიაზდმა დროს მხოლოდ „ყველაფრის თეორიის“ შექმნით ხელოვნებაში არ გაუსწრო. იგი შეიძლება თანამედროვე ბოდი-არტის დამფუძნებლადაც მივიჩნიოთ. ერთ-ერთ საღამოზე „ვირის კუდის“ შემოქმედებითი ჯგუფის არტისტები, რომლის წევრიც იყო ილიაზდი, სცენაზე შეღებილები გამოვიდნენ. „ჩვენ დავუკავშირეთ ხელოვნება ცხოვრებას და ცხოვრება შეიჭრა ხელოვნებაში. დროა ხელოვნებაც შეიჭრას ცხოვრებაში. სახის შეღებვა – თავდასხმის დასაწყისია“.

ილიაზდი და კოკო შანელი

1920-იან წლებში, პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, საფრანგეთის ბევრი მოდის სახლი განიცდიდა ნაჭრების ნაკლებობას. საფრანგეთში ემიგრირებულმა ილიამ, რომელიც კარგად იცნობდა ქართულ საფეიქრო წარმოებას, შანელისთვის ახალი დაზგა გამოიგონა. ტექნოლოგიური გაუმჯობესების გარდა ზდანევიჩმა შექმნა მრავალი ორნამენტალური მოტივი ახალი ნაჭრებისთვის. შანელის მოდის სახლისთვის აქსესუარების და ესკიზების კეთებას იგი 1928 წლიდან 1935 წლამდე აგრძელებდა.

„მსოფლიო მხატვრების“ გამომცემელი

ზდანევიჩის მხატვრული ტალანტის კიდევ ერთი ბრწყინვალე გამოვლენა არის მისი საგამომცემლო საქმიანობა. ცხოვრების ბოლო 35 წელი მან მიუძღვა წიგნების უნიკალური სერიის „Livre d’artiste”-ს გამოცემას, რომელიც კოლექციონერებისთვის იყო განკუთვნილი. სერიაზე მასთან ერთად მუშაობდნენ პაბლო პიკასო, მაქს ერნსტი, ჟოან მირო და ალბერტო ჯაკომეტი.

დასკვნის მაგივრად

ბლოგის ბოლოს მოვიყვან რუსი მწერლის და კრიტიკოსის ვიქტორ შკლოვსკის სიტყვებს, რომელიც ყველაზე ნათლად გადმოსცემს ზდანევიჩის მნიშვნელობას მსოფლიო ხელოვნებაში:

„ყველა ეპოქაში არიან ადამიანები, რომლებიც ხელოვნების ბასრ პირზე იმყოფებიან. ეს არის მკვლევართა დამრტყმელი ნაწილი. მათი პირადი ბედისწერა იქნებოდა უბედური, ისინი რომ მხიარულები არ ყოფილიყვნენ. ილია ზდანევიჩმა მთელი თავისი უზარმაზარი ნიჭი მიმართა სახელოვნებო ექსპერიმენტში. თუ ხელოვნებაში არ იქნები პუშკინი, რასინი ან გოეთე, მაშინ ღირს იყო მხოლოდ ზდანევიჩი“.